Muziektherapie: veel meer dan samen zingen

Naar een oudere luisteren kan op heel verschillende manieren. Onder de noemer ‘Tijd voor het verhaal’ verdiepen we ons in het thema ‘luisteren’. Vandaag vertellen Esther Schaap-Vedder en Jorris van den Berg, muziektherapeuten bij Zorg- en Wooncentrum De Haven, wat muziek teweegbrengt bij bewoners en wat dat vertelt.

Wat doet een muziektherapeut eigenlijk in een verpleeghuis? Wie alleen denkt aan een gezellig liedje zingen, ziet maar een klein deel van het geheel. In De Haven is muziektherapie een serieus onderdeel van de behandeling.

Esther en Jorris zetten muziek heel bewust in bij bewoners. Niet alleen om hen plezier te geven, maar ook om contact te maken en hen te activeren. Dat kan zijn door hun muziektalent te stimuleren, waardoor ze weer het instrument kunnen bespelen dat ze voorheen ook bespeelden.

Beide therapeuten werken binnen de behandeldienst van De Haven. Dat betekent dat zij, net als andere behandelaren, gericht kijken naar wat een bewoner nodig heeft. Soms is dat individueel. Soms in een groep. Altijd is het doel om aan te sluiten bij de mens achter de zorgvraag.

Afstemmen op de bewoner

Esther: “Vaak krijgen wij een vraag via een arts, psycholoog of tijdens een overleg met de zorg. Daarna kijken we wat passend is. Welke muziek raakt deze bewoner? Waar wordt iemand rustig van? Wat roept herkenning op? En wat helpt juist om iemand in beweging te krijgen? Dat kan heel verschillend zijn. De ene bewoner heeft baat bij rust en vertrouwde klanken. De ander heeft juist prikkels nodig om weer mee te doen. Muziektherapie is daarom nooit standaard. Jorris en ik stemmen onze aanpak steeds af op de persoon.”

Jorris: “Bij individuele begeleiding gebruiken wij vaak livemuziek. We zingen, spelen gitaar of piano en improviseren. Soms betrekken we er ook instrumenten bij die bewoners vroeger zelf speelden. Zo kan iemand die ooit keyboard, orgel of gitaar speelde, weer iets vertrouwds van vroeger beleven.”

De muziektherapeuten kijken daarbij niet alleen naar wat iemand nog kan zeggen. Juist ook reacties in het lichaam en in het gezicht van de bewoner zijn belangrijk. Een andere ademhaling. Minder spanning. Een blik van herkenning. Een hand die weer mee gaat bewegen op het ritme. Dat zijn vaak veelzeggende signalen.

“Voor bewoners met dementie heeft muziek vaak een bijzondere kracht”,  vertelt Esther. “Woorden verdwijnen soms. Namen raken kwijt. Maar liedjes blijven verrassend lang bewaard. Bewoners die moeite hebben met praten, kunnen nog wel moeiteloos meezingen. En met het zingen komen ook herinneringen terug. Dat maakt veel los. Muziek kan bewoners terugbrengen naar vroeger. Naar thuis. Naar de kerk. Naar werk, familie of feestdagen. Daardoor ontstaat er herkenning en veiligheid. Zeker bij mensen die veel verwarring ervaren, kan dat een groot verschil maken.”

Volgens Esther en Jorris raakt muziek een diepe laag in mensen. “Het helpt om houvast te vinden in een wereld die soms onduidelijk is geworden.”

Meer dan luisteren of zingen

Muziektherapie is ook veel meer dan luisteren of zingen. In De Haven werken de therapeuten met verschillende instrumenten en methoden. Zij gebruiken onder meer trommels, tamboerijnen, piano, gitaar en speciale klankinstrumenten.

De muziektherapeuten zetten muziek in om ontspanning te ondersteunen in de laatste levensfase. Een rustige klank kan helpen om de ademhaling te vertragen en spanning los te laten. De therapeuten kijken dan breder dan alleen naar muziek. Het helpt bijvoorbeeld ook om met zachte materialen een diepe druk op het lichaam uit te oefenen. Dat geeft bewoners die niet meer goed kunnen praten of reageren toch een gevoel van geborgenheid en rust.

Jorris: “Zo blijkt steeds opnieuw dat muziektherapie breed inzetbaar is. Niet alleen voor bewoners die nog actief mee kunnen doen, maar juist ook voor mensen die in een vergevorderd stadium van dementie of lichamelijke achteruitgang zitten.”

Verbinding in de groep

Naast individuele begeleiding geven Esther en Jorris ook groepstherapie. In de huiskamers werken zij veel aan contact en sociale samenhang. Samen zingen, bewegen op muziek of met een instrument meedoen zorgt voor verbinding. Bewoners die elkaar moeilijk begrijpen, kunnen in muziek ineens wel samen optrekken. Er ontstaat contact zonder ingewikkelde woorden.

Esther: “Dat zien we ook terug in het wekelijkse muziekcafé in de Recreatiezaal, waar alle bewoners welkom zijn. Deze bewoners bloeien op in een grotere groep. De kracht zit vaak in het gezamenlijke moment: even uit de dagelijkse onrust, samen in dezelfde sfeer, samen in dezelfde beleving.”

Het afasiekoor

Een bijzonder voorbeeld is het afasiekoor, dat Esther samen met de logopedist begeleidt. Dit is bedoeld voor bewoners met spraakproblemen. Juist daar laat muziek haar kracht zien. Waar spreken moeilijk is, lukt zingen vaak nog wel. Dat geeft bewoners niet alleen plezier, maar ook zelfvertrouwen en contact.

De waarde van muziektherapie is niet alleen zichtbaar voor bewoners zelf. Ook familieleden worden er vaak door geraakt. Zij zien iets terug van hun vader, moeder of partner dat zij even kwijt leken te zijn.

Een vak dat meer vraagt dan men vaak denkt

Esther en Jorris merken wel dat hun werk soms nog wordt onderschat. Van buitenaf lijkt het misschien alsof zij ‘even leuk muziek komen maken’. Maar dat doet geen recht aan hun vak. Muziektherapie vraagt kennis, afstemming en een passende therapeutische setting. Zij kijken bewust naar sfeer, prikkels, groepsdynamiek en timing. Wie zit waar? Wie heeft extra nabijheid nodig? Welke muziek past bij deze groep of juist bij deze ene bewoner? Dat zijn allemaal keuzes die het effect van de therapie bepalen.

“Daarom is een goede samenwerking met de zorg belangrijk”,  zeggen ze alle twee. Als een muziekmoment echt als een behandelmoment wordt gezien en niet als iets tussendoor, dan wordt het een waardevol onderdeel van goede zorg.

Weer even zichzelf zijn

Voor Esther en Jorris is dat precies waarom hun werk zo belangrijk is. En voor veel bewoners betekent het: weer even gezien worden, iets voelen, even zichzelf zijn.

 

 

Kader:

In De Haven is deze periode veel aandacht voor het thema ‘Luisteren’. Alleen door goed naar de ander te luisteren, kunnen we aansluiten bij wat iemand belangrijk vindt. Zo kunnen we iemand helpen om zoveel mogelijk het leven te leiden dat hij of zij graag wil.